MEZOPOTAMYA YOLU (İZMİR HAREKET)
Harran'dan Mardin'e Göbeklitepe'den Diyarbakır'a Mezopotamya

Matilda Travel ile Mezopotamya Yolu; insanlığın ilk adımlarını, kadim inançlarını ve binlerce yıllık kültür katmanlarını aynı rota üzerinde buluşturan eşsiz bir seyahat hattı. Fırat ile Dicle arasında filizlenen bu coğrafya, yalnızca tarih kitaplarının değil; taşın, toprağın, mutfağın ve sanatın da hafızası. Harran, Mardin, Göbeklitepe, Şırnak ve Diyarbakır… Her biri kendi başına bir destan, birlikteyse insanlık hikâyesinin omurgası.

Yezidiler’in İzinde Kivah/Mağaraköy ve Bilinmeyen Şırnak: 

Mezopotamya’nın kadim nefesi, Mardin ile Şırnak arasında bir yerde yavaşlar ve Mezopotamya Yolu bizi Kivah’a; bugünkü adıyla Mağaraköy’e getirirken manzara bir anda susar; çünkü burada konuşan taşın kendisidir. Yezidiler’in yüzyıllar boyunca inançlarını, gündelik hayatlarını ve mimari hafızalarını kayaya işlediği bu köy, klasik bir seyahat rotasından çok, zamanın içinden yapılan bir yolculuktur. Bizler de MATİLDA GEZGİNLERİ olarak klasik seyahat rotalarından çok hikayelerin ve deneyimlerin izini süren seyyahlar değil miyiz? O zaman gelin SADECE MATİLDA ile deneyimlenen gezimiz ile Yezidiler’in bilinmeyen dünyasının kapılarını aralayalım…

Yezidilik, Mezopotamya’nın en eski inanç sistemlerinden biri. Melek Tavus merkezli bu kadim öğreti, yüzyıllar boyunca yanlış anlaşılmış, baskıya uğramış ve bu nedenle çoğu zaman görünmez olmayı seçmiş. Kivah, bu görünmezliğin mekânsal karşılığı gibi. Köydeki evlerin önemli bir kısmı, adını aldığı gibi mağaraların oyulmasıyla oluşmuş. Bu yalnızca coğrafi bir tercih değil; aynı zamanda korunma, saklanma ve süreklilik arayışının mimariye dönüşmüş hâli. Mağaraların duvarlarında hâlâ is ve kandil izleri görülüyor. Bazı nişler, küçük sunaklar gibi; dua etmek, mum yakmak ya da kutsal günlerde inzivaya çekilmek için kullanıldığı düşünülüyor. Yazılı kaynakların az olduğu Yezidi tarihinde, bu taş yüzeyler sessiz ama güçlü bir arşiv niteliğinde.

Kivah’taki yerleşim, yalnızca Yezidiler’le sınırlı değil. Bölgedeki mağaraların bir kısmının Roma ve geç antik dönemlere kadar uzandığı tahmin ediliyor. Kaya oyma mekânlar, katman katman bir geçmişi barındırıyor: pagan inançlardan Hristiyanlığa, oradan Yezidiliğe uzanan çok katmanlı bir kutsallık hissi var Kivah’ta. Arkeolojik açıdan en çarpıcı unsur ise, mağaraların yerleşim planı. Savunma amaçlı dar girişler, iç içe geçen odalar ve yer yer gizli geçitler, buranın yalnızca bir köy değil, gerektiğinde bir sığınak olarak tasarlandığını düşündürüyor. Bu da bize Yezidiler’in tarih boyunca maruz kaldığı tehditleri, mimari üzerinden okuma imkânı sunuyor.

Bugün Mağaraköy’de Yezidi nüfus yok denecek kadar az. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yaşanan göçlerle köy büyük ölçüde boşalmış. Almanya başta olmak üzere Avrupa’ya giden Yezidiler, geride yalnızca evlerini değil, ritüellerini de bırakmış. Ancak köy hâlâ onların izlerini taşıyor. Yaşayacağımız ana göre köyün yaşlılarıyla tanışabiliyoruz. Daha önceki gezilerimizdeki deneyimlerden karşılaştığımız yaşlıların anlattığına göre, bahar aylarında köyde cemler yapılır, kutsal günlerde belirli mağaralar ziyaret edilirmiş. Şimdi bu hikâyeler rüzgârla dolaşıyor; ama dikkatle dinlerseniz, her taşın bir hatırası olduğunu zaten hissediyorsunuz.

Kivah’ın mimarisi gösterişsiz ama son derece zekice. Kayaya oyulmuş evler, yazın serin, kışın sıcak. Doğayla kavga etmeyen, onunla ittifak kuran bir yapı anlayışı hâkim. Üst üste binen teraslar, dar geçitler ve taş merdivenler, köyü adeta üç boyutlu bir labirente dönüştürüyor. Bu mimari, Yezidiler’in doğa ve kozmoloji algısıyla da örtüşüyor.   Mağaraköy, turistik altyapısı olan bir yer değil ve belki de en büyük gücü burada yatıyor. Burayı gezerken bir açık hava müzesinde değil, yaşayan ya da yaşamış bir Mezopotamya hafızanın içinde olduğumuzu unutmamak gerek. Sessiz oluyor, taşlara dokunuyor ve hiç acele etmiyoruz. Kivah, bize kartpostal güzelliği sunmuyor; ama Mezopotamya’nın en derin sorularından birini fısıldıyor: inanç, sürgün ve direnç… Taşa kazınmış bir kimliğin izinde yürümeye hazır mısınız?  

Gökyüzüne Açılan Koniler: Harran

Tarihin bilinen en eski üniversitelerinden birine ev sahipliği yapan Harran, bilginin ve astronominin beşiği olarak anılıyor. Konik kubbeli evleriyle ay yüzeyini andıran silueti, yalnızca mimari bir merak değil; iklimle uyumlu, binlerce yıllık bir yaşam zekâsının ürünü. Harran Ulu Camii’nin kalıntıları arasında dolaşırken Emevi döneminin           İzlerini hissediyor, antik kentin sokaklarında Süryani, Arap ve Türk kültürlerinin iç içe geçtiği bir zaman tüneline giriyoruz. Geleneksel kıyafetlerle ikonik Harran evlerinin önünde fotoğraf karelerini de elbette unutmuyoruz.     

Göbeklitepe: Tarihin Sıfır Noktası

Şanlıurfa yakınlarında yükselen Göbeklitepe, yalnızca Mezopotamya’nın değil, tüm insanlık tarihinin de yönünü değiştiren bir durak. Tarımdan ve yerleşik hayattan önce inşa edilmiş bu anıtsal tapınak kompleksi, insanın önce inandığını, sonra yerleştiğini kanıtlar nitelikte.T biçimli devasa dikilitaşların üzerindeki hayvan kabartmaları; avcı-toplayıcı toplulukların sanatsal ve sembolik dünyasına açılan bir pencere gibi. Burada mimari, arkeoloji ve sanat iç içe geçiyor ve her taş bizlere bilinmeyen bir mitin sessiz anlatıcısı oluyor.     

Mezopotamya’nın Taşa Kazındığı Kent: Mardin

Mardin, Mezopotamya ovasına nazır teraslanmış yapılarıyla bir açık hava müzesi. Sarı kalker taşından oyulmuş evler, camiler, medreseler ve kiliseler; yüzyıllardır aynı güneşe bakıyor. Artuklu mimarisinin zarafeti, Süryani manastırlarının dinginliğiyle buluşuyor. Deyrulzafaran Manastırı’nda tütsü kokusu ve ilahiler, Mor Gabriel’de bin beş yüz yıllık taş işçiliği… Mardin’de mimari yalnızca yapı değil, bir inanç ve estetik dili.  

Surlar İçinde Yaşayan Hafıza: Diyarbakır

Diyarbakır, bazalt taştan örülmüş surlarıyla Mezopotamya Yolu rotamızın son ve en güçlü duraklarından biri. Çin Seddi’nden sonra dünyanın en uzun savunma duvarlarından sayılan Diyarbakır Surları, kenti ve bizleri bir tarih kozası gibi sarıyor. Ulu Camii, İslam dünyasının en eski camilerinden biri olarak mimari sadeliği ve avlu düzeniyle dikkat çekiyor. Hevsel Bahçeleri ise Dicle ile insan arasında binlerce yıllık bir tarımsal ortaklığın yaşayan kanıtı olarak çıkıyor karşımıza. 

Mezopotamya’nın Zirvesinde Saklı Bir Sır: Zerzevan

Mezopotamya bozkırının ortasında zamana meydan okuyan Zerzevan Kalesi, Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırındaki en stratejik askeri garnizonlarından biri olarak yükselir. MS 3. yüzyılda inşa edilen kale; 12 metreyi aşan surları, gözetleme kulesi, su sarnıçları, yer altı geçitleri ve askeri yerleşim alanlarıyla yalnızca bir savunma yapısı değil, aynı zamanda iyi planlanmış bir sınır kenti kimliği taşır. Sert bazalt taşından örülmüş mimarisi, Roma’nın mühendislik aklını Mezopotamya’nın zorlu coğrafyasıyla buluşturur. Arkeolojik kazılar, burada askerler, aileleri ve zanaatkârların birlikte yaşadığı, dinsel ve sosyal hayatın kalenin her noktasına yayıldığı çok katmanlı bir yaşamı gözler önüne serer.    

Zerzevan’ı benzersiz kılan asıl keşif ise kalenin kalbinde, yerin altına gizlenmiş Mitras Tapınağı. Roma lejyonerleri arasında yaygın olan Mitraizm inancına ait bu kutsal mekan, Anadolu’da ortaya çıkarılan en iyi korunmuş Mitras tapınaklarından biri olarak kabul ediliyor. Güneş tanrısı Mitras’a adanmış bu kapalı ibadet alanı; doğum, ölüm ve yeniden doğuş temalarını simgeleyen ritüellerin yapıldığı, yalnızca inisiye olmuş kişilere açık gizemli bir dünyaya açılıyor. Tapınaktaki nişler, kabartmalar ve semboller; pagan inançların Roma askerî düzeniyle nasıl iç içe geçtiğini gösterirken, Zerzevan Kalesi’ni yalnızca bir askerî yapı olmaktan çıkarıp, Mezopotamya’nın çok katmanlı dini ve kültürel hafızasının sessiz bir tanığına dönüştürüyor. Bizlere de bu binlerce yıllık bu sırrın izini sürmek düşüyor.  

Bir Rota Değil, Bir Hatırlayış:

Evet “Mezopotamya Yolu” diyoruz bu gezimize öyle ki bu yol, yalnızca şehirleri birbirine bağlamıyor; geçmişle bugünü, inançla sanatı, sofrayla taşı birleştiriyor. Mezopotamya Yolu gezimizde atılan her adım, insanlığın ortak hafızasında atılmış bir iz gibidir. Burada seyahat etmek, görmekten öte hatırlamaktır. Çünkü Mezopotamya, insanın kendini ilk kez anlattığı yerdir.